Căng thẳng hoặc thể thao có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt của thanh thiếu niên không? Nồng độ cortisol tăng cao, được giải phóng trong những giai đoạn căng thẳng đáng kể, ức chế hormone giải phóng gonadotropin, tín hiệu từ não bộ khởi phát chuỗi phản ứng hormone dẫn đến rụng trứng (Nakamura và cộng sự, 2008). Vì thời điểm rụng trứng quyết định thời điểm chu kỳ kinh nguyệt tiếp theo đến, nên căng thẳng kéo dài, dù là do học tập, xã hội hay cảm xúc, đều có thể làm chậm hoặc, trong trường hợp nghiêm trọng hơn, làm ngừng hoàn toàn chu kỳ kinh nguyệt.
Tác động của căng thẳng học tập và cảm xúc đến chu kỳ kinh nguyệt
Các giai đoạn thi cử, xung đột gia đình, hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống như chuyển trường đều có liên quan đến tình trạng kinh nguyệt không đều ở tuổi thiếu niên. Tác động này thường chỉ là tạm thời, chu kỳ kinh nguyệt sẽ trở lại bình thường sau khi giai đoạn căng thẳng kết thúc, mặc dù một số thiếu niên vẫn gặp phải tình trạng không đều kéo dài trong một hoặc hai chu kỳ sau đó.
Mối liên hệ thể thao: Sự thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao
Việc luyện tập thể thao cường độ cao, đặc biệt khi kết hợp với lượng calo nạp vào không đủ để hỗ trợ cả khối lượng luyện tập và các chức năng bình thường của cơ thể, có thể tạo ra một tình trạng mà các nhà nghiên cứu gọi là thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (Mountjoy và cộng sự, 2018). Tình trạng này làm gián đoạn quá trình truyền tín hiệu hormone cần thiết cho sự rụng trứng, thường dẫn đến kinh nguyệt chậm, chu kỳ kinh nguyệt rất không đều hoặc hoàn toàn không có kinh nguyệt, được gọi là vô kinh. Các môn thể thao nhấn mạnh sự thon gọn hoặc một thành phần cơ thể cụ thể, bao gồm thể dục dụng cụ, chạy đường dài, múa ba lê và trượt băng nghệ thuật, cho thấy tỷ lệ mắc phải tình trạng này cao hơn so với các môn thể thao không nhấn mạnh như vậy. Vấn đề cơ bản là sự thiếu hụt năng lượng so với nhu cầu luyện tập chứ không phải bản thân việc tập luyện, có nghĩa là hai vận động viên có khối lượng luyện tập giống hệt nhau nhưng lượng calo nạp vào khác nhau có thể trải nghiệm các kết quả kinh nguyệt rất khác nhau.
Tại sao điều này lại quan trọng, không chỉ trong chu kỳ kinh nguyệt?
Việc trễ kinh ở vận động viên không chỉ đơn thuần là triệu chứng thẩm mỹ hay bất tiện. Estrogen đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì mật độ xương, và nồng độ estrogen thấp do thiếu rụng trứng có thể góp phần làm giảm mật độ khoáng xương và tăng nguy cơ gãy xương do căng thẳng, đặc biệt đáng lo ngại trong độ tuổi thiếu niên khi khối lượng xương tối đa vẫn đang được hình thành.
Phân biệt tác động của căng thẳng tạm thời với mô hình dài hạn.
Một lần trễ kinh hoặc trễ kinh sau một tháng đặc biệt căng thẳng, chẳng hạn như kỳ thi cuối kỳ, thường sẽ tự khỏi mà không cần can thiệp sau khi yếu tố gây căng thẳng qua đi. Tuy nhiên, nếu chu kỳ trễ kinh kéo dài ba tháng trở lên, đặc biệt là ở thanh thiếu niên tham gia tập luyện thể thao cường độ cao, cần được đánh giá, vì nó có thể cho thấy sự thiếu hụt năng lượng cần điều chỉnh về cường độ tập luyện, lượng calo nạp vào, hoặc cả hai.
Giải quyết nguyên nhân gốc rễ
Đối với tình trạng rối loạn kinh nguyệt do căng thẳng, việc giải quyết trực tiếp nguyên nhân gây căng thẳng, cùng với việc đảm bảo ngủ đủ giấc, thường giúp chu kỳ kinh nguyệt trở lại đều đặn hơn theo thời gian. Đối với vận động viên, việc tham khảo ý kiến bác sĩ y học thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng có kinh nghiệm về nhu cầu của các vận động viên trẻ có thể giúp xác định xem lượng calo nạp vào có đủ so với nhu cầu tập luyện hay không, vì việc khôi phục chu kỳ kinh nguyệt an toàn thường đòi hỏi phải tăng cường năng lượng chứ không chỉ đơn thuần là giảm cường độ tập luyện.
Câu hỏi thường gặp
Liệu một sự kiện gây căng thẳng duy nhất có thể làm trì hoãn kỳ kinh nguyệt đến vài tuần không?
Đúng vậy. Căng thẳng cấp tính đáng kể có thể ức chế quá trình rụng trứng đủ để làm chậm kỳ kinh nguyệt tiếp theo từ một đến hai tuần hoặc đôi khi lâu hơn, thường sẽ trở lại bình thường sau khi tác nhân gây căng thẳng qua đi. Tại sao một số vận động viên trẻ lại hoàn toàn ngừng có kinh nguyệt?
Tình trạng thiếu hụt năng lượng, khi lượng calo nạp vào không đáp ứng đủ nhu cầu kết hợp giữa luyện tập và các chức năng bình thường của cơ thể, có thể ức chế các tín hiệu hormone cần thiết cho quá trình rụng trứng, dẫn đến kinh nguyệt không đều hoặc mất kinh.
Việc trễ kinh ở vận động viên tuổi thiếu niên có phải là vấn đề đáng quan tâm không?
Đúng vậy. Ngoài việc trễ kinh, nồng độ estrogen thấp do thiếu rụng trứng có thể ảnh hưởng đến mật độ xương trong giai đoạn phát triển xương quan trọng, do đó việc đánh giá là cần thiết chứ không nên xem nhẹ như một tác dụng phụ bình thường của việc tập luyện.
Theo dõi trên ứng dụng
Căng thẳng và thiếu năng lượng có thể ảnh hưởng đến quá trình rụng trứng và chu kỳ kinh nguyệt. Không nên bỏ qua tình trạng trễ kinh kéo dài.